राजस्थानात बेअरफूट कॉलेज स्थापन करणारे बंकर रॉय यांचे 81 व्या वर्षी निधन

राजस्थानातील तिलोनिया येथे बेअरफूट कॉलेजची स्थापना करणारे सामाजिक कार्यकर्ते संजित “बंकर” रॉय यांचे वयाच्या 81 व्या वर्षी निधन झाले. 10 नोव्हेंबरला प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांनुसार, 50 हून अधिक वर्षे ते जिथे राहिले आणि काम केले त्या अजमेर जिल्ह्यातील तिलोनिया येथेच त्यांचे निधन झाले.

रॉय यांनी 1972 मध्ये सोशल वर्क अँड रिसर्च सेंटर सुरू केले; आता ते बेअरफूट कॉलेज म्हणून ओळखले जाते. त्याची कल्पना साधी होती: लिहिता-वाचता न येणारे गरीब ग्रामस्थही अशी कौशल्ये शिकू शकतात ज्यांसाठी सहसा पदवी लागते. हे कॉलेज कोणतीही पदवी किंवा प्रमाणपत्र देत नाही.

त्यांचे कार्य

कामाची सुरुवात पाण्यापासून झाली. रॉय यांनी आधी दुष्काळग्रस्त सुमारे 100 भागांतील पाणीपुरवठ्याचे सर्वेक्षण केले, आणि कॉलेजने ग्रामस्थांना हातपंप बसवणे आणि दुरुस्त करणे शिकवले.

पुढे कॉलेज सौर ऊर्जेच्या कामासाठी सर्वाधिक ओळखले जाऊ लागले. गरीब गावांतील महिला, अनेकदा आजीच्या वयाच्या, तिलोनियात सहा महिने राहून सौर दिवे तयार करणे आणि सांभाळणे शिकतात. 1997 मध्ये कमला देवी कॉलेजच्या पहिल्या महिला सौर अभियंता झाल्या. तेव्हापासून झांझिबार, मलावी आणि इतर देशांतील महिलांनी येथे प्रशिक्षण घेऊन आपल्या गावांत सौर वीज नेली आहे. दिवसा काम करणाऱ्या मुलांसाठी, त्यांपैकी बऱ्याच मुली, कॉलेज रात्रशाळाही चालवते.

त्यांचे जीवन

रॉय यांचा जन्म 30 जून 1945 रोजी आजच्या पश्चिम बंगालमधील बर्नपूर येथे झाला. त्यांनी डून स्कूल आणि दिल्लीतील सेंट स्टीफन्स कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले. ग्रामीण कामाकडे वळण्यापूर्वी ते 1965 मध्ये भारताचे राष्ट्रीय स्क्वॉश विजेते होते आणि तीन जागतिक स्पर्धांत खेळले.

दुष्काळ निवारण कामात महिलांना कमी मजुरी देण्याचा नियम रद्द करणाऱ्या 1983 च्या सर्वोच्च न्यायालयातील खटल्यात ते याचिकाकर्ते होते. त्यांना 1985 मध्ये जमनालाल बजाज पुरस्कार आणि 1986 मध्ये पद्मश्री मिळाला, आणि 2010 मध्ये टाइम मासिकाने त्यांना जगातील 100 सर्वाधिक प्रभावशाली व्यक्तींमध्ये स्थान दिले.

त्यांनी 1970 मध्ये माजी आयएएस अधिकारी आणि सामाजिक कार्यकर्त्या अरुणा रॉय यांच्याशी विवाह केला.

ही बातमी प्रसिद्ध होईपर्यंत अंत्यसंस्काराची माहिती जाहीर झाली नव्हती.