एनव्हीएस-03 कक्षेत: भारताच्या स्वतःच्या जीपीएस नाविकसाठी हे का महत्त्वाचे

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (इस्रो) नवा दिशादर्शक उपग्रह एनव्हीएस-03 नियोजित कक्षेत स्थापित केला आहे. भारताची स्वतःची उपग्रह दिशादर्शन प्रणाली नाविक पुन्हा बळकट करण्याच्या दिशेने हे महत्त्वाचे पाऊल आहे. 30 ऑक्टोबरला रात्री 11.51 वाजता श्रीहरिकोटा येथील दुसऱ्या प्रक्षेपण तळावरून जीएसएलव्ही-एफ18 रॉकेटद्वारे हा उपग्रह सोडण्यात आला. जीएसएलव्हीचे हे 20वे उड्डाण होते.

नाविक म्हणजे काय?

नाविक (नॅव्हिगेशन विथ इंडियन कॉन्स्टेलेशन) हा अमेरिकेच्या जीपीएसला भारताचा पर्याय आहे. भारत आणि सभोवतालच्या सुमारे 1,500 किलोमीटर परिसरात तो स्थान, मार्ग आणि वेळेचे संकेत देतो. संकटकाळात परदेशी प्रणाली उपलब्ध नसल्या तरी ही प्रणाली चालू राहावी, हा त्याचा उद्देश आहे. सशस्त्र दले, मासेमारी नौका, आपत्ती इशारे आणि वाहनांच्या मागोव्यासाठी त्याचा वापर होतो; मोबाइल फोनमध्येही त्याचा वापर वाढत आहे.

प्रक्षेपण का आवश्यक होते

नाविक सात उपग्रहांच्या आधारे आखली गेली होती. मात्र अनेक जुने उपग्रह बंद पडले आहेत किंवा त्यांचे आयुष्य संपले आहे; केवळ तीनच पूर्ण क्षमतेने सेवा देत असल्याचे अधिकाऱ्यांनी सांगितले होते. जानेवारी 2025 मध्ये जीएसएलव्ही-एफ15 द्वारे पाठवलेला एनव्हीएस-02 इंजिन सुरू करणाऱ्या झडपेतील बिघाडामुळे कार्यकक्षेत पोहोचू शकला नाही. सुमारे 2,232 किलो वजनाचा एनव्हीएस-03 नव्या पिढीतील तिसरा उपग्रह असून त्यात भारतात तयार झालेले अणुघड्याळ आणि फोनसोबत अधिक चांगले काम करणारा नवा नागरी संकेत आहे.

नाविक बळकट करण्याच्या दिशेने हे महत्त्वाचे पाऊल असल्याचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी म्हटले.

पुढे काय

उपग्रह आपल्या जागी स्थिरावून चाचण्या पूर्ण होण्यास काही आठवडे लागतील; त्यानंतरच तो सेवेत दाखल होईल. मार्च 2027 अखेरपूर्वी किमान आणखी पाच प्रक्षेपणांचे इस्रोचे नियोजन आहे: पीएसएलव्ही आणि एसएसएलव्हीची प्रत्येकी दोन आणि एका खासगी कंपनीचे एक. मानवी अंतराळ मोहीम गगनयानचे पहिले मानवरहित उड्डाणही या वर्षअखेरीस किंवा पुढील वर्षाच्या सुरुवातीला अपेक्षित आहे.